KAS DİSTROFİLERİNİN KALITIMSAL
GEÇİŞİ
Bu broşür kas
hastalıklarının kalıtımı (genetiği) ile
ilgili bilgi içermektedir. Her kalıtsal hastalıkta olduğu gibi,
ailedeki kas hastalığının kalıtımı konusunda
bilgi sahibi olmak, ailede yeni hasta çocukların doğmasını
engellemek için şarttır.
Bu yayını okuduktan sonra aileniz ya da çevrenizden birinin
hastalığı taşıma ya da hasta olma
olasılığını farkederseniz, danışmak için
mutlaka Türkiye Kas Hastalıkları Derneğine başvurunuz. Hem
klinik incelemeler, hem de DNA testi için size yol gösterebiliriz.
Kalıtsal Kas Distrofisi ve diğer N.M. Hastalıklar
Kas Distrofisi Hastaları Nasıl Kalıtılırlar?
Vücudumuzun büyüyüp gelişmesi ve çalışması genlerimizin
kontrolü altındadır. Genler hücrelerde bulunan kromozomların kısımlarıdır.Dolayısıyla
genler kromozomlarla birlikte çoğalarak hücre bölündükçe yeni hücrelere
geçerler. Kişide her genin biri anneden biri babadan gelmiş olan iki
kopyası (aleli) bulunur. Bazen kişide genin bir kopyasının
yapısı bozuktur ve bu bozuk kopya yüzde elli olasılıkla
çocuğuna geçer. Bozuk bir gen kişinin bazı vücut
işlevlerinin bozulmasına neden olur. Bozuk genlerin yol
açtığı hastalıklar üç farklı şekilde anne-babadan
çocuğa geçer (kalıtılırlar):
1. Otozomal resesif (çekinik):
Bu tür hastalıklarda hem anne hem de baba genin bozuk bir
kopyasını taşır ama hastalık berlirtileri
göstermezler. Bu anne-babadan olan her çocuk %25 olasılıkla hem
anneden, hem babadan bozuk geni kalıtarak hasta olur.
Bu tür
hastalıklara örnekler: Spinal müsküler atrofilerin bir çok tipi ve 'limb
girdle' müsküler ditrofilerin (kas distrofilerinin) çoğunluğu,
fasyoskapülohümeral müsküler distrofi, çekinik çocukluk çağı müsküler
distrofileri, konjenital müsküler distrofiler gibi.
Her
hamilelikte çocuğun hastalıklı doğma
olasılığı %25, taşıyıcı olma
olasılığı %50, genin bozuk kopyasını hiç
almamış olma olasılığı ise %25'tir. Her kişi
birçok kalıtsal hastalığın genini taşır. Akraba
evliliklerinde aynı soydan geldikleri için anne ve babanın aynı
genin bozuk kopyasını taşıma, yani
hastalığın taşıyıcı olma
olasılığı çok yüksek olduğundan çocuklarında otozomal
resesif hastalıkların oluşma şansı çok daha
fazladır.
2. Otozomal dominant (baskın): Bu tür hastalıklarda
kişide hastalığın ortaya çıkması için genin iki
kopyasından yalnızca birinin bozuk olması yeterlidir. Bir
hastanın çocuğunda hastalığın çıkma
olasılığı %50'dir. Otozomal resesif hastalıklarda
görülenin tersine, hasta olmayan anne-babanın çocukları hasta
olmazlar.
Hastalık belirtileri
hastadan hastaya çok farklı olduğundan, bazen bir anne ya da
babanın hasta olduğu doktor muayenesi olmadan anlaşılamaz,
ama çocuğu çok hasta olabilir. Bu nedenle hastalığın
tanısı (teşhisi) için ailenin her ferdinin muayeneden geçmesi
gereklidir.
Bu hastalıklara
örnekler: Fasyoskapülohümeral müsküler distrofi (FSHD), dominant miyotoni
(Thompsen), miyotonik distrofi, okulafarengeal/okuler kas distrofisi ve
başka çok nadir tipler.
3. X - Kromozomu Geçişli:
Bu
tür hastalıklar X - kromozomunda bulunan genlerden
kaynaklandığından hastalık sadece erkeklerde görülür,
kızlar ise taşıyıcı olurlar. Çünkü X kromozomu
kadınlarda iki, erkeklerde ise bir tanedir.
Taşıyıcı
bir annenin oğlu %50 olasılıkla hasta olur, kızı ise
yine %50 olasılıkla taşıyıcı doğar.
Hasta babanın
oğulları sağlam, kızları ise taşıyıcıdır.
Çünkü erkek çocuklar X kromozomunu annelerinden alacaklardır. Kız
çocuğu ise babadaki hasta X' i almak zorundadır.
Bu tür hastalıklara
örnekler : Duchenne ve Becker tipi kas distrofileri, Emery Dreifus, Kennedy kas
distrofisi.
Mutasyon Nedir?
Gen
yapısında meydana gelen genetik hastalık yaratan
değişikliğe mutasyon denir. Mutasyon, işlevi yetersiz olan
bir "bozuk alel" oluşmasına yol açar. Bozuk alel ailede bir
çok kuşak öncesinden var olup kuşaktan kuşağa
geçebildiği gibi, anne ya da babada yeni oluşmuş bir mutasyondan
da kaynaklanabilir.
Çocuk Doğmadan Önce Kalıtsal Bir Hastalığın
Tanısı Konulabilir mi?
Gen
analizi de denilen DNA analizi yöntemleriyle artık hamileliğin ilk üç
ayında bir çok hastalığın tanısın konulabilmektedir.
Gen analizi ancak hastalığı taşıdığı
kesin olarak bilinen ailelerde yapılır.
Taşıyıcılık Testi Nasıl Yapılır?
Bir
çok hastalıkta ailede kimlerin hastalığı
taşıdığının bilinmesi çok önemlidir. Çünkü
yeniden hasta çocukların doğmasının engellenmesi ancak
taşıyıcılarda doğum öncesinde tanı ile mümkündür.
Örneğin DMD hastalığında taşıyıcı
annenin erkek çocuklarının yarısının hasta olması
beklendiğinden, hamilelikten çok önce mutlaka taşıyıcı
testi yapılmalıdır. Taşıyıcılık testi,
ailenin bir bireyinin genin bozuk alelini taşıyıp
taşımadığının
araştırılmasıdır. Testler mutlaka,
uzmanlaşmış bir merkez tarafından
yapılmalıdır. Bu amaç için ailenin birçok bireyini kapsayan
geniş bir araştırma gerekebilir. Beklenmeyen bir hamilelik gibi
acil durumlarda doğum öncesi test hızla yapılabilir. Ancak,
böyle aceleye gerilmiş bir çalışmadan güvenilir sonuçlar elde
etmek daha zordur. Bu nedenle bu tip genetik testler, herhangi bir hamilelik
durumundan önce mutlaka tamamlanmalıdır. Böylece, önemli
kararların verilmesi için zaman kazanılır. Yine de, hamilelikten
önce taşıyıcılık testleri tamamlanmamışsa,
hamilelik saptanır saptanmaz doktora başvurulmalıdır.
Genetik Danışma Nedir?
Kalıtsal
hastalıklarda aileye genetik konularda bilgi verebilecek kişiler
genetik danışmanlardır. Genetik danışman ailede
görülen kalıtsal hastalık için ailede kimlerin hasta ya da
taşıyıcı, yani risk altında olduklarını
belirler ve doğum öncesinde tanı için neler yapılabileceği
konusunda aileyi bilgilendirir.
Akraba Evliliklerinde Risk Artar Mı? Akraba evliliklerinde otozomal
resesif hastalığı olan çocuklara sık rastlanır. Örnek
olarak toplumda her beş yüz kişiden birinin belli bir
hastalığın taşıyıcısı olduğunu
düşünelim. Bu hastalığın akraba evliliğinde görülme
sıklığı 63 kez daha fazladır. Akraba evliliklerinde,
eğer ailede bilinen bir hastalık varsa, mutlaka genetik
danışma yapılmalıdır. Ama genelde aileler
taşıdıkları hastalıkların çoğundan haberdar
olmadıklarından, bu hastalıklar için ailede
taşıyıcılar belirlenemez ve doğum öncesinde tanı
gerçekleştirilemez.
Prof.
Dr. Aslıhan TOLUN
Kaynak:
Türkiye Kas Hastalıkları Derneği